Ponzi Düzeni, sisteme dahil edilen insanların kendi yatırımlarıyla veya sonraki katılımcılardan gelen paralarla ödemenin yapıldığı bir dolandırıcılık yöntemidir. Günümüzde özellikle bizim de dahil olduğumuz orta ve üst gelir seviyesindeki ülkelerde görülmektedirler. Böyle olmasının nedeni faiz gelirlerinin düşüklüğünden dolayı küçük miktarlarda yatırım yapan insanların faize göre daha göz doyurucu kârlar elde etmek istemeleridir. İşte parası olan ve kendini “küçük yatırımcı” veya “girişimci” veya “fırsat avcısı” olarak tanımlayan insanların dolandırılma hikayesi buradan başlar.

Günümüzde Ponzi Şemaları

Ponzinin ilk ortaya çıkışı ve sisteme adını veren Charles Ponzi‘yi isterseniz araştırabilirsiniz ama ben günümüzde Ponzi Düzeni ile dolandırıcılık yapan sistemlerin şeklen benzerliklerine değineceğim. Ponzi veya saadet zinciri olarak adlandırabileceğimiz oluşumlar nasıl işliyor gelin bir göz atalım.

 Yüksek Kâr Vaadi

Neredeyse hepsi “paranızı katlıyoruz” ayarında yüksek kazanç vaat eder. Ve ilk başlarda bunu yerine getirirler. Aslında bu sistemlerin ayakta durmasının bir numaralı şartıdır. Yüksek kazanç sağlayan insanlar hem paralarını içeride tutarlar hem de çevrelerindeki insanlara bundan bahsederler. Bu gibi sistemlerde riski alıp yatırım yapanlar ne kadar ilk başta ben yatırımımı çıkarırım sonra da kazandığımla devam ederim diye düşünseler de para tatlı geldiği için bırakmak istemezler. Altın yumurtlayan tavuğunu satmayan adam misali kimse kazançlı olduğunu düşündüğü bir sistemden kolay kolay çıkmak istemez. Düzenli ödemesini aldıkça ilk baştaki güvensizlik fikri de kafasından atılacağı için daha fazla batağa çekildiğinin farkına varmayacaktır. Yüksek kazandıkça yüksek oynar ve o gün geldiğinde üzüntüsü kat kat artar.

Referans Sistemi

Ponzi sistemi temelde yeni katılımcılara muhtaçtır. Eğer yeni katılımcı yeterli ölçüde bulunmazsa sistem şişer ve erken patlar. Yeni kurban bulunduğu sürece devam eder ve bilanço büyür. İnternet çağından önce ponzi dolandırıcıları sistemi kendi elleriyle büyütürler ve bir yerden sonra kulaktan kulağa diye tabir edebileceğimiz yöntemle belli bir noktaya getirirlerdi. İnternetle birlikte şekil değiştiren ponziler artık sisteme kattıkları insanları adeta birer bayiye dönüştürdüler. Kullanıcılara sağladıkları URI’ler (ponzi.org/?ref=charles) sayesinde hem kullanıcı sistemi yaydığı ve insanları ikna ettiği ölçüde fazla kazanıyor hem de sistem yeni kullanıcı akışı olduğu sürece daha fazla büyüyor. Büyüdüğü sürece güven artıyor ve insanlar daha fazla yatırım yaparak daha çok kâr bekliyorlar ama sistem bir yerden sonra doygunluğa ulaşıyor, ya battık ya yan yattık tarzı bahanelerle paralarla birlikte kaçıp gidiyorlar.

Büyük Yatırımlara Daha Uzun Sözleşmeler

Her yeni ponzi hortladığında eğer ponzi olduğu anlaşılırsa “biraz kazanır çıkarız, yea” veya “ana paramı çıkarırım sonrası bana kalır” gibi düşünenler mutlaka olur, itiraf etmeliyim ki benim de böyle düşündüğüm oldu. Ama ponziciler böyle düşünenler için de bir çare bulmuş. Zaten insanın açgözlülüğü gibi bir avantajları olsa bile, kazanç miktarı ve yatırım arttıkça sözleşme veya hangi kılıfı kullanıyorlarsa süresi uzayacaktır. İlk yatırdığında oranı iyi olsa bile küçük kazanç sağlaman seni hem sisteme güven sağlamanı hem de daha uzun süreli sözleşmeler yaparak batmayacağını ummanı sağlar. Sistemin işleyişinin temelleri de budur. Kısa sürede küçük karlar sağlayınca uzun sürede daha büyük karlar için paranı sistemde tutmaya devam edersin. Özetle dolandırıcı senin paranla seni satın alır.

Kar Maksimum Risk Minimum

Ponzi sistemlerinde oyunun finansman tarafında kurban vardır. Yatırımı kabul edip kârını bölüşüyor gibi gözüken kısım da dolandırıcıdır. Aslında kâr oranı çok yüksek ve sağlam bir yatırımı büyük yatırımcılar, finansman şirketleri veya katılım bankaları kolay kolay kimseye bırakmazlar. En azından kredi verebilmek için masaya otururlar ama buna rağmen harika bir iş modeli neden yatırım alamayıp insanlardan para toplar diye kendimize sormalıyız. Üstelik yatırım almak parayı bir şekilde satın almak olduğunu düşünürseniz hiç kimse bir liraya satın alabileceği bir şeye beş lira vermek istemez, hele yeni kurulan bir şirketseniz. Ancak bankadan aldığınız parayla Türkiye’de falanca kişiden aldığınız para arasında şöyle küçük bir fark olabilir; banka aldığı parayı geri ister ve almak için elinden geleni yapar ama kahramanımız falanca kişi bir süre sinirden çıldırır, daha sonra bir çaresine bakar, eğer erken uyanmışsa bankaların veya kredi kartlarının “chargeback” diye adlandırdığı yöntemi deneyebilir ya da diğer yasal yolları seçer. Sonra farkına varır ki iyi bir avukat tutup parasını almak için harcayacağı kaynak parasından çok daha fazlasını kendinden götürecektir.

Bir çok ponzi tuzağa çekerken neredeyse risksiz yatırım gibi savlarla gelirler. Her yatırımın riskleri olduğunu söylediğinizde size hak verip başka kafa bulandırıcı şeylerden bahsederler. Eğer anlattıkları sistemi yandaki grafikte bir yere koymalarını söylerseniz büyük ihtimalle yemyeşil olan yere koyacaklardır. Bunu sorma imkanınız varsa mutlaka sorun, alacağınız cevap pek tatmin edici olmayacaktır fakat fena bir yöntem değil. Eğer grafikte gördüğünüz beyaz alanın alt tarafında bir yeri söylerlerse büyük ihtimalle yalandır. Çünkü gerçekten o bölgedeki bir yatırımı kimse size bırakmaz.

Ponziler Posta Bürünür

Ponzinin kendini asgari bir biçimde kamufle etmesi için bir kılığa girmesi gerekir. Bu kılık günümüzde genelde “mucizevi iş modeli” veya “internetten para kazan” tarzı muhabbetlerdir. Örneğin hosting satışı adı altında ponzi-saadet zinciri melezi bir sistem işleten bir firma sistemlerinin bir matematik profesörü tarafından bulunduğunu öne sürer. Ne yazık ki günümüzde değer üretmeden parayı ikiye katlayacak bir formül bulunamamıştır.

Ponzi ne kadar ponzi olduğu bilinse bile onu devletlerin gazabından korumak için kağıt üzeri her zaman yeterli olmayabiliyor. O yüzden genelde “network marketing” kılıfı altında yayılmaya çalışırlar. Ponzi-saadet zinciri network sistemlerinin alameti farikası ise yüksek giriş bedelleri ve tamamen yeni üye getirerek kazanç sağlanmasıdır. Ayrıca belirli kademelere para yatırarak gelinebilmesi de ponzi şüphesini arttırmaktadır.

Yukarıda “Kar Maksimum Risk Minimum” başlığı altında bahsettiğim savları da dünyayı değiştirmek ve insanlara kazanç sağlamak gibi iddialarla çürütmeye çalışacaklar mutlaka olacaktır. Fakat böyle duygusal çıkışları çok da dikkate almamanızı tavsiye ederim. Zira bir değer üretmeden sadece paranız ile dünyayı değiştirmek, veya piyasada bulunan bir ürünü başka bir yöntemle satmak dünyayı değiştirebilir demek oldukça hayal perestlik olurdu.

Eğer bir değer üretmediğiniz veya herhangi bir satış elemanından fazla katkı sağlayamayacağınız bir sistem önünüze gelmişse bir ponzinin içindesinizdir. Örneğin bilgisayarınızın açık durması size şu kadar para kazandırabilir diye bir sistemle biri karşınıza çıkarsa ve size normal bir sanal bilgisayar fiyatından daha fazla para veriyorsa kesinlikle ponzi veya kötü niyetlidir.


Özetle realist davranın. Kolay para diye atlamadan önce iki kere düşünmemiz faydalı olacaktır. Bu konudaki gelecek yazımız “Bitcoin ve kriptoparalardaki ponzi tuzakları” olacak. Neden bitcoin ve diğer kriptoparalar dolandırıcıların iştahını kabartıyor, neden bitcoin forum ve grupları ponzicilerin hedefi gibi sorulara cevap arayacağım. Konu çok uzadığı ve uzun zamandır yazmadığım için yanlışlarım ve kusurlarım olabilir. Hatalarımı, görüşlerinizi sorularınızı ve tavsiyelerinizi yorum olarak belirtirseniz sevinirim.

7 Yorum

  1. Geri besleme: Bitbaba başlıyor - Bitbaba

  2. Geri besleme: Kriptopara dünyasında dolandırıcılık ve ponzi şemaları - Bitbaba

  3. Geri besleme: Kafanızdaki Soru: Bitcoin - Bitbaba

    1. HakanYAZICI

      Şüpheleniyorsanız yatırım yapmamakta fayda var, hepsini tek tek araştırma imkanım olmuyor ama bunlar ortak özellikleri.

Bir Cevap Yazın